દુબઇ એ ચમકતી લાઈટોનું સ્થળ છે. તે સ્વપ્નોની ધરતી ‘ઉંટથી કેડિલેક’વાળી કહેવતની કથા છે પરંતુ તે સ્વપ્ન હવે મુશ્કેલીમાં છે! યુએઈની રાજધાની, દુબઈ, હવે ઇઝરાઇલના આલિંગનમાં, ક્યાં ખોટું થયું છે? મુખ્ય રીતે ગુમ થયેલ બિંદુ ઘણો જૂનો છે, તેલની શોધ થયા પછી, દુબઇ એ ’ખરીદવાનું અને બાંધવાનું’ શરૂ કર્યું અને ટૂંક સમયમાં વિશ્વની સૌથી મોટી ઇમારતો, ગગનચુંબી ઇમારતોનું ’સેન્ટર-પોઇન્ટ’ બની ગયું એવી ભવ્ય રચનાઓ કે જેને કેમેરામાં કેદ કરવું પણ એટલું સરળ નથી. દુબઇ અને યુએઈ ખોટા પડ્યા કારણ કે તેમણે તેમના પોતાના ઉદ્યોગોનું નિર્માણ કર્યું નહીં, તે તેની સ્વદેશી વસ્તીને એન્ટરપ્રાઇઝ માટે સહકાર આપતો ન હતો, અને ધીરે ધીરે ઉધાર માંગેલી-કાર્ય-શક્તિ પર નિર્ભર રહેવાનું શરૂ કર્યું, કોવિડ-૧૯ રોગચાળો ફાટી નીકળવાથી તે બધા વેરવિખેર છે, જેણે દુબઈને ઊંડી મુશ્કેલીમાં ધકેલી દીધો છે.
આજે દુબઈના પ્રતીક સમાન, વિશ્વની સૌથી ઉંચી ઇમારત એટલે કે બુર્જ અલ ખલીફા ના બિલ્ડર અરબટેક નાદાર થઈ ગયા હોવાનું જાણવા મળે છે! સમાચારો વહેતા થઈ રહ્યા છે કે- અરબટેક હવે ફડચા તરફ જવાના માર્ગ પર છે જે જાતે કોઈ ભૂસ્ખલનથી ઓછું નથી. ૭ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૦ ના રોજ ઇન.રોઇટર્સ.કોમમાં પ્રકાશિત થયેલા એક સમાચાર અનુસાર અરબટેકને ૨૦૧૩-૧૭ ની વચ્ચે મૂડી-સહાય આપી હોવાનું કહેવાય છે, પરંતુ ’મેનેજમેન્ટ બદલાવ, છટણી અને પુનર્રચનાના રાઉન્ડ, અરેબટેકના શેરધારકો, જેમાં અબુધાબી રાજ્ય ભંડોળ મુબાદલાનો સમાવેશ થાય છે તેમણે ગયા અઠવાડિયે નિર્ણય લીધો હતો કે ગલ્ફના સૌથી મોટા લિસ્ટેડ કોન્ટ્રાક્ટરને નાદારી ફાઇલ કરવી જોઈએ. ગયા વર્ષના અંત સુધી ૪૦૦૦૦થી ઉપર જેટલા મજબૂત કર્મચારીઓ ધરાવતી કંપનીમાં ફડચાના પગલે વધુ છટણી થવાની સંભાવના છે, જે સ્થાનિક કોન્ટ્રાક્ટરો માટે પુષ્કળ બાંધકામના યુગ પછીના અંતને ચિહ્નિત કરે છે. સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૮ થી માર્ચ ૨૦૧૩ સુધીના અરબેટેકના ચીફ ફાઇનાન્શિયલ ઓફિસર ઝિઆદ મખઝૌમીએ રોઇટર્સને જણાવ્યું કે, “૪૫ વર્ષ જૂની એક મહાન કંપની પૃથ્વીના નકશા પરથી ગાયબ થઈ ગઈ. મને તે ખૂબ દુખદ લાગે છે કે આના જેવી આઇકોનિક કંપની ગાયબ થઈ ગઈ, ”
૨૦૧૦ માં જ્યારે બુર્જ અલ ખલીફાનું ઉદઘાટન કરવામાં આવ્યું ત્યારે વિશ્વ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયું હતું અને દુબઈને વિશ્વના નવા ધંધા અને પર્યટન કેન્દ્ર સાથે જોડવામાં આવ્યું હતું, અને એક દાયકા પછી, દુબઇ અને યુએઈની અર્થવ્યવસ્થા એટલી હદે નીચે આવી ગઈ કે મોટું અંધકારમય ચિત્ર તેની સામે છે, કારણ કે અરબટેક જે એક સમયે વિશ્વના દસ ટોચના બિલ્ડરોમાંના એક બનવાનું લક્ષ્ય ધરાવતી હતી, તે ધનેશનલ.એઇ ના તારણ પ્રમાણે લુપ્ત થવાના આરે આવીને ઊભી છે. જ્યાં નાગરિક ઉડ્ડયન, આતિથ્ય, હોટલ, મુસાફરી અને પર્યટન ઉદ્યોગો, દુબઇની અર્થવ્યવસ્થાનો આધાર, કોવિડ-૧૯ વાયરસથી અત્યાર સુધીમાં સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થયો છે. પોતાની સમૃદ્ધિપૂર્ણ અર્થવ્યવસ્થા જાળવી રાખવાની યુક્તિઓમાં, કોવિડ-૧૯ યુગ પહેલા ભારતીય સિનેમા સ્ટાર શાહરૂખ ખાન (૨૦૧૭) અથવા ઇટાલિયન સોકર ખેલાડી લિઓનલ મેસ્સી (ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦) ને દુબઈ એક્સ્પો ૨૦૨૦ દ્વારા વૈશ્વિક રાજદૂત બનાવામાં આવ્યા હતા. જોકે, ઇચ્છિત પરિણામો મળ્યા ન હતા કારણ કે કોવીડ -૧૯ એ દુબઈમાં આગળના સમય માટે ’આખું દૃશ્ય અસ્પષ્ટ’ રંગ્યું છે.
એ નોંધવું પણ યોગ્ય રહેશે કે દુબઈ પરનું દેવું આટલી ઉંચાઈએ પહોંચ્યું છે કે, ૮ ઓક્ટોબર,૨૦૨૦ ના સીએનબીસી.કોમ પ્રમાણે યુએઈની એસ એન્ડ પી ગ્લોબલ રેટિંગ્સ અપેક્ષા રાખે છે કે, ૨૦૨૦ માં મુસાફરી અને પર્યટનમાં તેના મોટા હિસ્સા અને કોવિડ-૧૯ દ્વારા સૌથી વધુ પ્રભાવિત આ બે ઉદ્યોગોને કારણે દુબઇની અર્થવ્યવસ્થામાં આશરે ૧૧ ટકાનો ઘટાડો થશે., એજન્સીએ ગયા અઠવાડિયે ક્લાયંટની નોંધમાં આ લખ્યું હતું. તે અર્થતંત્રને “૨૦૨૩ સુધીમાં ૨૦૧૯ ના સ્તરે સુધરતો જુએ છે.”તેથી, મોટે ભાગે કહીએ તો દુબઇની અર્થવ્યવસ્થા આવતા ત્રણ વર્ષ પહેલાં ક્યારેય સુધરશે તેમ લાગતું નથી, પરંતુ તે પણ ઇચ્છુક વિચાર હોઈ શકે કારણ કે સ્થિતિને છેવટે પૂર્વવ્રત કરવા ૨૦૩૦ સુધીનો સમય પણ લાગી શકે. જો કે, દુબઈમાં બાંધકામના વ્યવસાયમાં કોઈ નજીકના ભવિષ્યમાં કોઈ રાહત મળી શકશે નહીં, કારણ કે દુબઈએ પાછલા તાજેતરના વર્ષોમાં લગભગ એટલી બધી ઇમારતો બનાવી દીધી છે, જેથી તે ઇચ્છિત રોકાણકારોને આકર્ષિત કરી શક્તું ન હતું તેથી તે આ સ્થિરતા તરફ દોરી ગયું હતું.
પાછું બેઠું થવા માટે દુબઇ દ્વારા જાન્યુઆરી, ૨૦૧૮થી વેટ લગાવ્યું છે , જેને તે જ રીતે સાઉદી અરેબિયામાં પણ લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તે ખરેખર ફુગાવાના ઉદભવમાં પરિણમ્યું અને અર્થતંત્ર પર નકારાત્મક અસર પડી, એમ ગલ્ફબીઝનેસ.કોમ એ ૪ જૂને માહિતી આપી.
જેમ કે અરેબિયનબીઝનેસ.કોમએ ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૦ ના રોજ એક વાર્તા ચલાવી કે, “કન્સ્ટ્રક્શન બિઝનેસ સેક્ટર, જે દુબઈની આર્થિક કરોડરજ્જુ હતું, તે પડી ભાંગ્યું અને કેમ યુએઈમાં વિશ્વના બાકીના દેશો કરતાં મિલકતનાં ભાવ ઝડપથી નીચે આવી રહ્યા છે’. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ‘રીઅલ એસ્ટેટ ક્ષેત્ર કોવિડ-૧૯ આવે તે પહેલાં બજારની સુસ્ત પરિસ્થિતિઓ સાથે તે પહેલાથી જ ઝઝૂમી રહ્યો હતો. પરંતુ એક્સ્પો ૨૦૨૦ ના મુલતવી રાખવા સાથે રોગચાળાએ, વધુ અનિશ્ચિતતામાં ઉમેરો કર્યો, જેના કારણે પ્રોજેક્ટ્‌સમાં વિલંબ થવાની લાક્ષણિકતા, મૂલ્ય અને ભાડાની ઉપજ બંને એ બિનતરફેણકારી વાતાવરણને પ્રતિબિંબિત કર્યું. ’
આર્થિક મંદીનો સામનો કરવા સાથે, યુએઈએ તેની રાષ્ટ્રીયતાની ઓફર સાથે વિશ્વભરના લોકોને આમંત્રણ આપવાનું નક્કી કર્યું પરંતુ આ પગલા માટે કોઈ ’હરીફાઈ’ જોવા મળી નહી. સંભવત,, આના માટે સમય ઘણો વીતી ગયો છે, કારણ કે કોરોના વાયરસથી આખું વિશ્વ ભયભીત થઈ ગયું છે, તેના ‘બીજા-વેવ’ ની અફવાઓથી, લોકો તેમના ચિત્તને વળગી રહ્યા છે. પરંતુ, અરબ વિશ્વ આજે જેનો સામનો કરી રહ્યો છે, કેએસએ સહિત, બહરીન અને કુવૈત વગેરે પણ છે, જેઓ એ પોતાના ઉદ્યોગો અને નિકાસ પદ્ધતિનો વિકાસ ન કરીને ખોટા પડ્યા છે, અને કોઈ શૈક્ષણિક અથવા વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓના સંદર્ભમાં કોઈ સફળતા મેળવી નથી, જ્યારે ઇઝરાઇલ, તેમના નવા પાડોશી, જોકે યુ.એસ. દ્વારા સંપૂર્ણ સમર્થન સાથે, શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને તકનીકી ક્ષેત્રે આટલી હદે આગળ વધી ગયું છે કે તે કોમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર બિલ્ડિંગ અને ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજીની બાબતમાં ઇઝરાઇલ અરબ રાજ્યોને ફોન હેકિંગ વગેરે માટે સેવાઓ પૂરી પાડે છે દુબઇ હવે તેના ડૂબી રહેલા નસીબને કેવી રીતે ઉભારશે? હાલની પરિસ્થિતીને ધ્યાનમાં લેતા, એવું લાગે છે કે નીચા વેતન મેળવતા જોબ-કામદારોને હવે કાઢી મૂકવામાં આવશે, અને ચોક્કસપણે તેમાંના મોટાભાગના લોકો પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશના છે. ભારત જોકે, સારી સ્થિતિમાં છે કારણ કે ભારત અને ઇઝરાઇલ સાથે અરબ રાષ્ટ્રો તેમનું ભવિષ્ય જુએ છે. યુએઈ અને બહરીને ઇઝરાઇલ સાથે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કર્યા છે અને ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં બધા ૨૨ અરબ રાષ્ટ્રો ઇઝરાઇલને સ્વીકારવાના છે, અપવાદ સાથે કતાર, ઈરાન અને પાકિસ્તાન હોઈ શકે છે. ઇઝરાઇલ સૈન્ય અને સુરક્ષા ઉપકરણો અને ભારત તેનું વિશાળ માનવ-બળ પ્રદાન કરશે, અને આરબ રાજ્યો તેલનો છેલ્લો ટીપાં નીકળી ન જાય ત્યાં સુધી આનંદ કરશે, પોતાના કોઈ ઉદ્યોગ અને કારખાના ન હોવાને કારણે તે આશ્ચર્યજનક નથી કે ભારત અને ઇઝરાઇલ માટે આગામી દિવસો ફુલા-ફલેલા હશે, સાથે ગ્રેટર-ઇઝરાઇલનું સ્વપ્ન પટલ પર દેખાતું હશે.
(લેખક ભારતના ભૂતપૂર્વ રાજ્ય માહિતી કમિશનર છે. તે એક મીડિયા વિશ્લેષક છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ પર લખે છે.)
– હૈદર અબ્બાસ (સૌ.ઃ મુસ્લિમમિરર)