કોવિડ-૧૯ રોગચાળા વચ્ચે લોકડાઉન, ક્વોરેંટાઈન અને હિલચાલ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હવે આપણા જીવનનો ભાગ બની ગયા છે.
જલગાંવના ૪૫ વર્ષીય પરવેઝખાન માટે, જોકે, વર્તમાન પ્રતિબંધોનો અર્થ કંઈ નથી. તે પોતાના ક્ષેત્રના લોકડાઉન નિયમોને તોડી રહ્યો નથી. તે આને સ્વીકારવામાં ખુશ છે કારણ કે, ૧૩ જુલાઇ સુધી, તે કોઈ ગુનો ન કરવા છતાં તેની સજા ભોગવી રહ્યો હતો. તે ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૧૨૦ બી હેઠળ ગુનાઓ માટે ૧૦ વર્ષની જેલની અવધિના ચોથા વર્ષમાં હતો. ખાનની વાર્તા એ આપણા સિસ્ટમમાં કેવી રીતે ઇસ્લામોફોબિયા ઘૂસી ગયો છે તેનો એક દાખલો છે, જ્યાં તમારી ફક્ત એક જ ‘ભૂલ’ હોય શકે છે, જે મુસ્લિમ હોવાની.
ખાનની વાર્તાને સમજવા માટે, આપણે મહારાષ્ટ્રના જલગાંવમાં ૨૦૦૧માં પાછા ફરવું જોઈએ, જ્યારે કેટલાક સ્થાનિક મુસ્લિમ યુવાનો કાશ્મીરમાં કથિત રીતે આતંકવાદમાં જોડાયા હતા. તત્કાલીન સબ-ડિવિઝનલ પોલીસ અધિકારી, એમઆઈડીસી પોલીસ સ્ટેશન, જલગાંવમાં નોંધાવેલી એફઆઈઆરમાં બાર લોકોના નામ નોંધાયા હતા. એફઆઈઆરમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે પાંચ લોકોએ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આતંકવાદી જૂથો પાસેથી હથિયારની તાલીમ લીધી હતી અને જ્યારે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી ત્યારે તેઓએ કહ્યું કે તેઓ સ્ટુડન્ટ્‌સ ઇસ્લામિક મુવમેન્ટ ઓફ ઈન્ડિયા (સિમી)ના સભ્યો છે. ઉક્ત ગુનાની તપાસ પર ૧૬ આરોપીઓ સામે ચાર્જશીટ દાખલ કરવામાં આવી હતી. રસપ્રદ વાત એ છે કે ખાનનું નામ એફઆઈઆરમાં આવ્યું ન હતું, પરંતુ તે ચાર્જશીટમાં હતું. સોળમાંથી બે : પરવેઝખાન અને આસિફખાન, ‘વોન્ટેડ આરોપી’ હોવાનું કહેવાતું. પરંતુ અહીં એક રસપ્રદ ભાગ છેઃ પરવેઝખાન ક્યારેય ગુમ થયો ન હતો. ૨૦૦૦ના અંતમાં તે મુંબઈ ગયો હતો અને પત્ની સાથે તેના પોતાના નામથી રહેતો હતો અને ઉર્દૂ મીડિયા હાઉસ માટે કામ કરતો હતો. ધરપકડ કરેલા અન્ય લોકો સામે સુનાવણી કરવામાં આવી હોવા છતાં પણ તે આ બાબતથી અજાણ હતો. આ કેસ ૨૦૦૬માં સમાપ્ત થયો હતો, ધરપકડ કરાયેલા કેટલાક લોકોને તેમના ગુનાઓ માટે દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા જ્યારે કેટલાક નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. પરવેઝે આ દરમિયાન સામાન્ય જીવન જીવવાનું ચાલુ રાખ્યું. ખાન ટુ સર્કલ્સ.નેટ સાથેની વાતચીતમાં કહે છે કે, “હું મારા નામથી આખા મહારાષ્ટ્રની મુસાફરી કરતો હતો, દિલ્હી સ્થિત ઉર્દૂ પ્રકાશનના એડ વિભાગમાં કામ કરતો હતો. આ સમયમાં હું ‘વોન્ટેડ’ છું એવો મને જરાયે ખ્યાલ ન હતો. પોલીસ જો લોકોને શોધવા માંગતી હોય તો કબરો પણ ખોદી શકે છે, છતાં પાંચ વર્ષથી તેઓ, હું મારા નામ હેઠળ રહેતો હોવા છતાં અને બીજા બધાની જેમ નિયમિત નોકરી કરતો હોવા છતાં હું ક્યાંક છુપાયેલો છું તેવું વર્તન કરતી હતી. જો જલગાંવ પોલીસે મારા પરિવારનો સંપર્ક કર્યો હોત, તો તેઓ મારા વિશે જાણ કરી શક્યા હોત. પરંતુ તેઓએ તેમ કર્યું નહીં. તેના બદલે, તેઓએ તેમ બતાવવાનું ચાલુ રાખ્યું, કે હું કોઈ માસ્ટરમાઇન્ડ હતો જે ફરાર છે, જ્યારે હું સામાન્ય માણસ હતો જે તેની નોકરી સાચવવા માટે સખત મહેનત કરતો હતો.”
ખાનને તેની ‘ભૂમિકા’ વિશે કેવી રીતે ખબર પડી, તે પણ રસપ્રદ હતું, જે આતંકવાદના આવા કેસમાં ખોટી રીતે ફસાયેલા મુસ્લિમો દ્વારા પણ શેર કરવામાં આવેલું છે, તે કહે છે કે, “૭ જુલાઇ, ૨૦૦૬ના બોમ્બ વિસ્ફોટો પછી, પોલીસ ૨૦ ઓગસ્ટના રોજ સવારે ૨ વાગ્યાની આસપાસ મારા ઘરે આવી અને ‘માહિતી’ શોધવા માટે મારું સ્થળ રફેદફે કરી નાખ્યું. મારી, મારા બાળકો અને પત્નીની સામે ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને જલગાંવ મોકલતા પહેલા થોડા દિવસો માટે કાલા ચોકીમાં રાખવામાં આવ્યો હતો. ફક્ત ત્યાં જ મને કેસ, ટ્રાયલ અને હું ‘વોન્ટેડ’ છું તે વિશે જાણવા મળ્યું.” આ તબક્કે, ખાન વધુમાં કહે છે, “મારા પર ક્યારેય ૭ જુલાઇના કેસમાં સંડોવાયેલા હોવાનો આરોપ લાગ્યો ન હતો અને હું તે સ્પષ્ટ કરવા માંગું છું.”
તેની ધરપકડ બાદ ખાનને ટ્રાયલ કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો ત્યારે પોલીસે તેની પૂરક ચાર્જશીટમાં જણાવ્યું હતું કે ખાન વોન્ટેડ હતો અને ફરાર હતો. ટ્રાયલ કોર્ટે તેની નોંધ લીધી અને ખાનને કસ્ટડીમાં મોકલી આપ્યો. ત્યારબાદના અગિયાર માસ સુધી, ખાન તેની જામીન અપીલ હાઈકોર્ટમાં પહોંચી ત્યાં સુધી કસ્ટડીમાં રહ્યો. જોકે હાઈકોર્ટે ખાન ‘ફરાર’ હોવાની કથાને માની ન હતી. ખાન કહે છે, “મેં મારી ઓફિસ પરથી કામનો પુરાવો રજૂ કર્યો જેમાં બતાવવામાં આવ્યું કે હું આખા સમય દરમ્યાન મુંબઈમાં નોકરી કરતો હતો અને મેં મારા નિવાસસ્થાનના પુરાવા પણ બતાવ્યા કે હું મારી પત્ની અને બાળકો સાથે મારા મૂળ નામ હેઠળ રહું છું. આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન ખાનને શોધી કાઢવા માટે તેમણે શું પગલાં ભર્યાં હતાં તે અંગે પણ હાઈકોર્ટે પોલીસને સવાલ કર્યો હતો. હાઈકોર્ટે પોલીસ સંસ્કરણ સ્વીકાર્યું ન હતું અને આખરે હું જામીન પર છૂટ્યો હતો.” તેની મુક્તિ પછી, ખાન, જેણે આજીવન ઇંગ્લિશ-માધ્યમની સ્કૂલોમાં અભ્યાસ કર્યો છે અને ઉર્દૂ (હકીકત જે આ વાર્તામાં પાછળથી મહત્વપૂર્ણ છે) વાંચતો નથી અથવા લખતો નથી, તે તેના કેસમાં આગળ વધ્યો. તે કહે છે, “આ બધી મારા માટે સંપૂર્ણપણે નવી માહિતી હતી. મને કોઈ ખબર નથી કે તે લોકો કોણ છે કે જેઓ કથિત રીતે કાશ્મીર ગયા હતા. હું ક્યારેય સભ્ય ન હોવા છતાં મને સિમીનો ભાગ હોવાનું કહેવાતું હતું. હું જલગાંવના આ લોકોને મદદ કરતો હતો, જો કે હું મારો મોટાભાગનો સમય જલગાંવમાં વિતાવતો હતો.” બીજા દસ વર્ષ સુધી કેસની સુનાવણી ટ્રાયલ કોર્ટમાં ચાલી, અને તેની ખાનની કારકિર્દી પર હાનિકારક અસર પડી. ‘ખાન કહે છે, “મને જામીન મળ્યા, પરંતુ તે શરતી હતા. અઠવાડિયામાં બે વાર મારે પોલીસ મથકમાં હાજર થવાનું હતું અને હું ખાસ પરવાનગી વિના જલગાંવ જિલ્લાને છોડી શકતો ન હતો. મુંબઈની મારી કારકિર્દીનો અચાનક અંત આવી ગયો અને મારી પત્નીને જીવન નિર્વાહ માટે નવી રીતો શોધવી પડી. તેણે સીવણ ક્લાસ આપવાનું અને સીવવાનું શરૂ કરવું પડ્યું અને મેં ગુજરાન ચલાવવા આમતેમ જે કંઇક કામ શોધી શકતો તે કરવાનું શરૂ કર્યું.” શરૂઆતમાં, પરવેઝખાન અને મોહમ્મદ આસિફખાન પર ૧૧ આરોપો હતા. જો કે, સેક્શન ૧૨૦ બી હેઠળ કાવતરાના આરોપ સિવાય તમામ આરોપોને રદ કરવામાં આવ્યા હતા. ખાને કહ્યું, “ચુકાદાના એક મહિના પહેલા પોલીસે, એકલ ચાર્જ તરીકે સેક્શન ૧૨૦ બી હેઠળ ચાર્જ ઉમેર્યો હતો. સામાન્ય રીતે, સેક્શન ૧૨૦ બી અન્ય સેક્શન સાથે જોડાય છે.” ટ્રાયલ કોર્ટે ખાનના કહેવા મુજબ ત્રણ પુરાવાઓ પર આધાર રાખ્યો હતો. એક સિમી વતી જલગાંવની અક્સા મસ્જિદના સત્તાધીશોને રમઝાન મહિનામાં જાહેર સભા યોજવાની મંજૂરી માટે લખેલ પત્ર હતો. “કોર્ટે મારી વાત સ્વીકારી ન હતી કે હું ઉર્દૂમાં વાંચી કે લખી શકતો નથી. આ પત્ર પર કથિત રીતે સિમી યુનિટ, જલગાંવના સચિવ દ્વારા હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તે કોની સહી છે તે કોઈ જાણી શક્યું નથી. મેં સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવા છતાં પણ ટ્રાયલ કોર્ટે એ હકીકતની નોંધ લીધી હતી કે હું ફરાર હતો. ટ્રાયલ કોર્ટે પરવેઝ અને આસિફખાન બંનેને દોષી ઠેરવ્યા હતા અને તેમને ૧૦,૦૦૦ રૂપિયા દંડની સાથે ૧૦ વર્ષની સજા ફટકારી હતી. ખાન કહે છે કે આ સાંભળીને તે ચોંકી ગયો. તેણે ઉમેર્યું. “હું વિશ્વાસ કરી શકતો ન હતો કે મને આવા મામૂલી કારણોસર ફિલ્મી ઢબે બુક કરવામાં આવ્યો છે. પરંતુ આ પછી પણ, હું જાણતો હતો કે મને હાઈકોર્ટ તરફથી ન્યાય મળશે.” અને તેથી, જેલમાં તેનો બીજો દોર શરૂ થયો. આ વખતે, તે ખૂબ લાંબું સાબિત થયું અને તે આ સમયગાળા દરમિયાન કોઈપણ સમયે જામીન મેળવવા માટે અસમર્થ રહ્યો, જ્યારે તેના મોટા પુત્રના લગ્ન થયા ત્યારે પણ નહીં. જોકે, બોમ્બે હાઈકોર્ટની ઔરંગાબાદ બેંચે ટ્રાયલ કોર્ટના આદેશ અંગે જુદો મત લીધો હતો. ન્યાયાધીશ આર.જી. અવાચટે નોંધ્યું હતું કે, “મેં અપીલદારો સામેના આરોપ અંગે પ્રોસીક્યુશન દ્વારા પૂરા પડાયેલા તમામ સાક્ષીઓના પુરાવાઓની કાળજીપૂર્વક તપાસ કરી છે. મેં પણ આ નિષ્ફળ ચુકાદાને વાંચ્યો છે કે ટ્રાયલ કોર્ટે ફરિયાદી દ્વારા આધારિત તમામ સાક્ષીઓના પુરાવા ફરી રજૂ કર્યા અને કોઈ કારણ આપ્યા વિના, અપીલકર્તાઓને દોષી ઠેરવ્યા.’’ સિમી પત્રો અંગે ન્યાયાધીશ અવાચટે નોંધ્યું હતું કે, “તે અરજીઓ તેમને અક્સા મસ્જિદના પરિસરમાં સિમી કામદારોની બેઠકો યોજવાની મંજૂરી આપવા માટે કરવામાં આવેલી વિનંતીઓ સિવાય બીજું કંઈ જ નહોતી. અહીં બે એપ્લિકેશનો સંબંધિત છે. તે ૩૦૨ અને ૩૦૪ છે. તે અરજીઓમાં આ સાક્ષી દ્વારા જણાવાયું છે કે તેમાં અપીલદારોની સહીઓ છે. સ્વીકાર્યું કે, અપીલકારોની ધરપકડ સમયે, તેમના નમૂનાના હસ્તાક્ષર પ્રાપ્ત થયા નથી, જેમ કે અન્ય આરોપીઓના સંદર્ભમાં કરવામાં આવ્યાં હતાં. પી.ડબ્લ્યુ. ૨૧ની હાજરીમાં અપીલદારોએ આ એપ્લિકેશનો પર હસ્તાક્ષર કર્યા ન હતા. સાક્ષી ફક્ત તેમના હસ્તાક્ષરથી પરિચિત હોવાનો દાવો કરે છે. જો અમે તે અરજીઓ કેસમાં સાબિત થઈ હોવાનું સ્વીકારીએ તો પણ, તેઓ ફરિયાદીનો કેસ આગળ લઈ જતા નથી. અરજી એક્ઝિબિટ.૩૦૨ તારીખ ૨૯/૭/૧૯૯૭ની છે જ્યારે એક્ઝીબિટ. ૩૦૪ તા. ૧૭/૧૨/૧૯૯૯ ના રોજ સિમિ, જલગાંવ યુનિટના લેટર-હેડ ઉપર અપીલદાતાઓ દ્વારા કરાયેલ છે. કબૂલ્યું કે, સિમીની પ્રવૃત્તિઓ પર, ને સીમી પર ૨૭/૯/૨૦૦૧થી જ પ્રતિબંધ મૂકાયો હતો. તેનો અર્થ એ કે જ્યારે અપીલકારોએ તે બે એપ્લિકેશન એક્ઝિબિત ૩૦૨ અને ૩૦૪ ચલાવી, ત્યારે તેમને સિમીની મીટિંગો યોજવી માન્ય હતી. પુરાવામાં એવું સૂચવવા માટે કંઈ નથી કે તે બંને અરજીઓના અનુસંધાનમાં યોજાયેલી બેઠકોમાં, ગેરકાયદેસર કૃત્ય કરવા અંગેની કોઈ ચર્ચા, નિર્ણય-કાવતરું હતું, જેમ કે આ કેસમાં આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે. ટ્રાયલ કોર્ટનો આદેશ આખરે બાજુ પર મુકાયો હતો અને પરિણામે, સાડા ત્રણ વર્ષ પછી, ખાન આ વખતે મુક્ત થઈ ગયો, કોઈ શરતો જોડાયેલી ન હતી. તેણે કહ્યું, “હું અલબત્ત ખુશ છું, પણ સત્ય એ છે કે આગળ શું કરવું તેની ચિંતા પણ કરું છું. હું સ્થાવર મિલકતની દલાલીની દુનિયામાં નાના પગલાં ભરી રહ્યો છું. જ્યારે મારી ધરપકડ કરાઇ ત્યારથી જ હું આ વિશ્વ સાથેનો સંપૂર્ણ સંપર્ક ગુમાવી બેઠો છું. હવે ચાલુ રોગચાળાને કારણે મધ્યમ અને નીચલા વર્ગના પરિવારોને નાના ફ્લેટ્‌સ વેચવાનું મુશ્કેલ બનશે. છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં આવશ્યકપણે મારી યોજનાઓનો સફાયો થઈ ગયો છે અને હવે હું આગળ શું કરવું તે વિશે વિચારી રહ્યો છું. હું બહાર આવ્યો ત્યારથી જ લોકો મને શુભેચ્છા આપવા અને અભિનંદન આપવા માટે આવી રહ્યા છે, અને હું આશા રાખું છું કે મારા ભાવિ પ્રયત્નોમાં પણ લોકો મારો સાથ આપવાનું ચાલુ રાખશે.” જ્યારે તેને પૂછવામાં આવ્યું કે, સ્થાનિક મીડિયા, કે જેણે તેને ટ્રાયલ કોર્ટમાં દોષી ઠેરવ્યા બાદ આતંકી માસ્ટર માઇન્ડ હોવાના ચિત્રો દોર્યા છે, તેઓ પણ તેની વાર્તા સાંભળવા માટે તેની મુલાકાતે આવ્યા છે, તો તે કહે છે, “ના. એક પણ સ્થાનિક મીડિયા મને કે મારી વાર્તાની બાજુ સાંભળવા માટે આવ્યા નથી. તમે એકલા જ છો.”
– અમિત કુમાર (સૌ. : ટુ સર્કલ્સ.નેટ)